“Voor de winst!”

Jan Halin heeft in het onderwijs vele rollen vervuld. Hij was leerkracht, schoolleider/directeur, projectleider speciaal onderwijs. Op dit moment werkt hij als docent en onderwijsontwikkelaar voor het domein Onderwijs & Innovatie.

Jan Halin

Een nieuw kalenderjaar. De wintervakantie was herfstig met donkere luchten, storm en onstuimig regengekletter. Een voorbode van de eindtijd? Op 21 december loopt de Mayakalender af en ‘naakt het einde’. Hoe te overleven met de apocalyptische fantasieën: financiële crises, gebrek aan moreel leiderschap, onderwijsniveau daalt, slecht rentmeesterschap van onze aarde? Om over de maatschappelijke onrust over het onderwijs nationaal en internationaal nog maar te zwijgen...

En dat moeten we juist niet doen: tijd voor (re)actie! Leerlingen, studenten en docenten op de barricaden. Er is met elkaar veel te winnen: met elkaar gaan voor de winst!

‘Op school stonden ze het werkwoord hebben en zijn’. Dit gedicht van Ed Hoornik uit 1952 lardeert de column en verwoordt treffend waar het in het onderwijs om moet gaan.

De boekhoudersmentaliteit van de overheid en van de paladijnen als de inspectie, genereert een schijnwinst. Resulteert in geflatteerde overzichten net zo betrouwbaar als de begroting van Griekenland. Verschoolsing van MBO en HBO leidt tot ‘stopwatch-onderwijs’, aldus de bestuursvoorzitter van Hogeschool Leiden in de Volkskrant van 27 december j.l. Hij trekt de parallel met de gezondheidszorg. Wijkverpleegkundigen moeten tot de minuut nauwkeurig hun handelingen registreren en rapporteren. Geen tijd voor echt contact met de patiënt.

Op school stonden ze...

Op school stonden ze op het bord geschreven;
het werkwoord hebben en het werkwoord zijn;
hiermee was tijd, was eeuwigheid gegeven,
de ene werklijkheid de andre schijn.
In het HBO is inmiddels 5% van het budget gekoppeld aan prestatieafspraken die uiteraard controleerbaar en meetbaar moeten zijn. De inspectie heeft met de rapportage over een aantal HBO-opleidingen (afgezet tegen duizenden HBO-opleidingen een gering aantal) schromelijk overdreven en nodeloos paniek veroorzaakt. Elke betrokken leerkracht/docent en leidinggevende gaat voor kwaliteit. Toetsen zijn belangrijk om zicht te krijgen op kwaliteit, maar een leerling/een student is meer dan de som van de toetsscores. Krijgen we betere leerkrachten met de invoering van de kennisbasis en tussentijdse toetsen op de Pabo?

Met de roep om meer inspectie en meer verantwoording ontstaat nog meer bureaucratisering. Net als in de gezondheidszorg neemt de protocollisering toe en daarmeede behoefte aan standaardisering. Onderzoekin veel bedrijfscontexten heeft laten zien dat vervolgens sprake is van schijnwinst, window- dressing voor bazen en overheden.

Hebben is niets. Is oorlog. Is niet leven.
Is van de wereld en haar goden zijn.
Zijn is, boven die dingen uitgeheven,
vervuld worden van goddelijke pijn.
Meer verantwoording, planlast heeft tot gevolg dat de leraar minder tijd heeft voor lesvoorbereiding, voor overleg met collega’s over leerlingen en gezamenlijke analyse van uitkomsten van het onderwijs. Een goede leerkracht prikkelt de creativiteit van zijn leerlingen, zet aan tot nadenken, pakt problemen onconventioneel aan, is idealistisch en gedreven. Durft te kiezen voor vorming naast kennisoverdracht. Verschraling dreigt en dat terwijl we vanuit de wetenschap kennis hebben over de kenmerken van goed onderwijs, zowel qua opbrengsten als qua welbevinden van leerlingen. Goed onderwijs is het resultaat van het samenspel tussen betrokken leerkrachten en schoolleiders die werken aan een inspirerend leerklimaat.

Hebben is hard. Is lichaam. Is twee borsten.
Is naar de aarde hongeren en dorsten.
Is enkel zinnen, enkel botte plicht.
Deze ontwikkelingen doen zich in de gehele westerse wereld voor. Overheden benadrukken met name de economische functie van het onderwijs. Basisvaardigheden zijn noodzakelijk om te kunnen functioneren in een informatie samenleving. Opleidingen moeten leerlingen/studenten kwalificeren voor de arbeidsmarkt. En dat is terecht: winst voor de samenleving! Kunst, literatuur, talen, muziek, filosofie, geschiedenis, religie en cultuur……een overbodige luxe. Dat wordt als eerst weggesneden in een tijd van economische crisis. Kunst, verbeelding ….zijn toch een hobby?

Zijn is de ziel, is luisteren, is wijken,
is kind worden en naar de sterren kijken,
en daarheen langzaam worden opgelicht.

Ed. Hoornik
Uit: Het menselijk bestaan (1952)
‘Stopwatchonderwijs’ is kortzichtig en gevaarlijk voor de democratie, aldus de filosofe Martha Nussbaum in haar pamflet Niet voor de winst. Waarom de democratie de geesteswetenschappen nodig heeft. Tijd en ruimte voor het stimuleren van een onderzoekende houding, kritisch nadenken, argumenteren, debatteren. Kunstvakken bevorderen een speelse creativiteit en stimuleren het empathisch vermogen. In onze multiculturele samenleving is deze grondhouding noodzakelijk.

Het moet gaan om de knikkers en het spel. Tijd voor actie! Tegen de boekhoudersmentaliteit en vóór de leerling/student en de democratie. We hebben in ieder geval tijd tot 21 december 2012.

Oud ligt over Nieuw met gewichtige verleden vormen,
gebrande aardkleur zoals gewoonlijk.
Roze verf vult het vlak betekenisvol.
Meer kleuren worden verwacht.

illustratie: Bartjan Bakker