Reflecteren

Uit EduWiki
Ga naar: navigatie, zoeken
          
Mindmappng.png
                                                                                                  

 


Inhoud

Reflecteren                                                            

"Moeten we alweer reflecteren? Hoeveel reflectieverslagen wilt u hebben juf en wat wilt u daarin zien? Moeten we voor dit vak ook reflecteren juf?"

Dit zijn zomaar wat uitspraken van leerlingen over reflecteren. Binnen het onderwijs is het gebruikelijk om reflectieverslagen te schrijven en reflectiegesprekken te voeren. Maar wat is het nu precies, wat zijn gangbare vormen van reflecteren en wat zijn alternatieve vormen van reflectie en vooral.... wat kunnen we ermee?

                           

Wat is reflecteren?

Reflectie heeft te maken met bewustwording en gedrag. Korthagen vat het als volgt samen:
“Het gaat om een cyclisch proces van ervaren, analyseren en reorganiseren. Iemand reflecteert door (her)structurering van een ervaring, probleem, bestaande kennis of inzichten. Een centrale rol is weggelegd voor de vorming van (nieuwe) mentale structuren in het leerproces van het individu. Dit vindt bewust plaats. Daarom verschilt het van routinematig handelen.

Volgens Benammar is “reflectie een vorm van nadenken, van bewust denken. We reflecteren als we stilstaan bij een handeling, deze evalueren, en besluiten anders te handelen”.
Reflecteren is daarmee een bewuste bezigheid en gaat over jezelf in relatie tot de buitenwereld. Reflectie kan zich richten op een ervaring, gevoel en gedachten, maar ook op eigen gedrag. Door te reflecteren op een ervaring kan men zicht krijgen op oorzaak en gevolg van eigen gedrag en daardoor beter zicht krijgen op de kwaliteit van een prestatie of een relatie. Het gaat hierbij niet om het beoordelen van gedrag, maar om bewustwording van het gedrag. De volgende stap is dan bewustwording van de onderliggende processen voor het ontstaan van gedrag.

Metacognitieve vaardigheden dragen ertoe bij dat in het onderwijs leerlingen zelfstandig hun leerproces kunnen reguleren, dat ze kunnen plannen, het leertraject kunnen overzien, hulp of ondersteuning vragen, keuzes kunnen maken en fouten tijdig kunnen herstellen. De vaardigheid om het eigen leerproces te kunnen reguleren leidt tot effectiever leren. Leerlingen zijn beter in staat problemen te ontdekken en op te lossen en beter te presteren.
Jonker, Elferink–Gemser en Visscher geven de volgende definitie van reflecteren: Reflecteren is de capaciteit om kennis en ervaringen uit het verleden te gebruiken om jezelf te verbeteren in de toekomst.

 Ui model
 Kernreflectie
 Cyclisch proces

Visie op reflectie  

 
Mindmapfiguur1.png

Reflectie is een manier van leren voor jong en oud. Dit kan bewust en onbewust, altijd en overal. Terugkijkend, nadenkend, vooruitblikkend en inschattend. Oordelend en niet veroordelend. Alleen of samen met anderen. Reflectie speelt een cruciale rol in de wisselwerking tussen de wereld om een ieder heen en wat er op school wordt geleerd, tussen theorie en praktijk. Reflectie op kennis ervaringen, opvattingen, gevoel en handelen, maakt bewust en geeft vorm aan de eigen ontwikkeling. Het toepassen van systematisceh reflectie vraagt om de nodige tijd, ruimte, veiligheid, discipline en aandacht. Dit maakt de kans dat op effectiever leren en de leerstof beter onthouden, groter. Het leren krijgt meer betekenis.




 Preflectie
 Reflectie in actie
 Kernreflectie 

   

Leertheorieën

   
Leertheorienpng.png
                                                                                                                                                                                                 

Wordt er geleerd zonder reflectie? Volgens vele leertheorieën niet. Reflectie is een van de activiteiten die bijdraagt aan leren en vormt in veel leertheorieën een wezenlijk onderdeel. Reflectie leidt tot nieuw begrip, geeft en transformeert betekenis die we aan ervaring toekennen en vertaalt ervaring in leren.
Reflectie speelt een belangrijke rol in het sociaal-constructivisme. Niet alleen reflectie op zich  leidt tot leren of dieper leren, maar ook de inrichting van de leeromgeving maakt hier een essentieel onderdeel van uit. Volgens de visie van Simons is leren een bijeffect van werken. Door het inrichten van een rijke leerwerkomgeving, waarin plaats is voor uitdaging, innovatie, tijd voor reflectie, samenwerken en netwerken, openheid voor feedback etc. is leren door ervaring mogelijk. 


Oppervlakteleren
Diepteleren
Metacognitieve vaardigheden en kennis
Ervaringsleren 

 

 

Basis voor reflectie: gedrag, handeling, cognitie en emotie 

 
Reflecteren gedrag handeling cognitie en emotie.png

Brede reflectie: hoewel deze reflectie zich beperkt tot het handelen (single loop- leren): “Wat moet ik doen om het de volgende keer beter te doen?”, dient ook rekening gehouden worden met morele, politieke en emotionele aspecten.
Diepe reflectie: hier worden naast de handelingen ook de onderliggende opvattingen betrokken. ( double loop- leren): “Doe ik wel de goede dingen?”. Tijdens de stage of loopbaan wordt volgens Kelchtermans een persoonlijk interpretatiekader ontwikkeld. De opgedane kennis fungeert als een bril, waardoor je de concrete beroepssituatie waarneemt, er betekenis aan geeft en erin handelt. Betekenisgeving aan concrete ervaringen staat hierin centraal.


De eigen opvattingen die hierin een rol spelen zijn: 

  • het zelfbeeld 
  • het gevoel voor eigen waarde 
  • de beroepsmotivatie 
  • de taakopvatting 
  • het toekomstperspectief 
  • het geheel van opvattingen over het beroep dat je uitoefent (het hoe en waarom)

Professionele ontwikkeling vertaalt zich in het handelen, in het denken en de onderlinge beïnvloeding. Reflectie vormt hierin een sleutelvaardigheid om vanuit concrete ervaringen je bewust te worden van het persoonlijke interpretatiekader, de inhoud specifiek te maken en deze te toetsen en indien nodig deze te verbeteren.
 
Mindmapdialoog.jpg








Vormen van reflectie:

Reflectieve dialoog en reflectiegesprekken
Schriftelijke reflectie  (weblog, logboek, journaal, portfolio, opdracht) 
Niet-schriftelijke reflectie (muziek, beelden, spel, beweging)  
 

 

 
Reflectietools   

Reflectietools.png


Reflectietools zijn werkvormen van stapsgewijze begeleide oefeningen. Deze gereedschappen maken het leren inzichtelijk zorgen ervoor dat je weet hoe je leert. Het gebruik van reflectietools stimuleert deelnemers actief na te denken over hun ervaringen, gedrag en keuzes. Ze laten studenten actief reflecteren op hun stages en projectgroepen. Hierdoor worden ervaringen met de theorie verbonden en kunnen zij zich beraden op verdere studie en loopbaankeuzes. Voor docenten geeft het de mogelijkheid hun ervaringen te bespreken en te koppelen aan een theoretisch kader. Reflectietools stellen hen in staat actief na te denken over hun lesaanpak, wijzigingen in het onderwijs en managementprocessen en maken duidelijk wat hen beweegt binnen het werk.
Reflectietools werken goed wanneer de stappenplannen worden gevolgd en wanneer de begeleider enige ervaring heeft met het gebruik van de tools. In een veilige omgeving oefenen met de tools, draagt hiertoe bij.



Reflecties kunnen gericht zijn op:

  • de persoon: ze maken duidelijk hoe er geleerd wordt. De geformuleerde leerdoelen en leerplannen helpen het eigen leerproces te begrijpen en te beschrijven;
  • een methode: het betreft het hoe en waarom van de methode. Ze maken een koppeling tussen de praktijkervaring en de theorie. Ze stellen je in staat de informatie op waarde in te  schatten en kennis van de methode te verkrijgen;
  • de maatschappij: ze maken de maatschappelijke gevolgen van het eigen professionele handelen duidelijk. Hier komen vragen over de beroepsbijdrage aan de maatschappij, integriteit en duurzaamheid aan de orde.


Vormen van reflectietools:

Intervisie
Eén op één gesprek 

 

Kanttekeningen en kritiek op reflecteren

Kritiek.png
Ondanks het feit dat schriftelijke reflectie een veel gebruikte vorm van reflecteren binnen organisaties en scholen is, zijn er Kanttekeningen bij reflecteren te plaatsen en bestaat er ook Kritiek op schriftelijke reflectie




Bronvermelding    

Agyris, C. & Schön, D.A. (1978). Organizational learning: A theory of action perspective. San Francisco: Jossey-Bass

Benammar, K.(2005, maart). Reflectie als drijfveer van het leerproces.Onderzoek van Onderwijs,34, 14-17.

Benammar, K., Van Schaik, M., Sparreboom, I., Vrolijk, S., & Wortman, O., (2006), Reflectietools

Jonker, L., Elferink-Gemser, M. & Visscher, C. (2011). De leerprestaties. Lichamelijke opvoeding, nr.9, 6-8

Kelchtermans, G. Ballet, K., Cajot, G., Carnel, K., Maes, J., Peeters, E., et al.(2010). Worstelen met werkplekleren: Naar een beschrijvend model van werkplekleren. Tijdschrift voor lerarenopleiders Velon/Velov 31(1), 4-11. (SG4) 

Korthagen, F., Vasalos, A. (2002). Niveaus in reflectie: naar maatwerk in begeleiding. Tijdschrift voor lerarenopleiders (VELON/VELOV), 23(1): 29-38.

Simons, P.R.J. (2000). Competentieontwikkeling: van behaviorisme en cognitivisme naar sociaal-constructivisme:epiloog. Opleiding en Ontwikkeling 12, 41-46

 
Zie ook:   

Persoonlijke instellingen
LeerNetwerk Educatie - School of Education - Hogeschool INHolland